Het lichaam als strijdtoneel: tussen preutsheid en bevrijding
Een essay over waarom we dringend moeten nadenken over onze omgang met naaktheid – en wat we daarmee winnen
gescheven door Jan Vranken
De Paradox van Onze Tijd
We leven in een vreemde tijd. Jongeren die zich schamen om na het voetballen samen te douchen. Vrouwen die niet meer durven te zonnen zonder bikinitop. Saunagangers die in badkleding verschijnen. Tegelijkertijd telt Nederland 2,5 miljoen naaktrecreanten – één op de acht Nederlanders – met nog eens 1,6 miljoen die het graag zouden willen proberen. Er is een duidelijke tegenbeweging gaande, vanuit de emancipatie- en body-positivity-beweging, met initiatieven als #freethenipple. De vraag is: waarom mogen mannen wel zonder shirt sporten, terwijl dat voor vrouwen problematisch wordt geacht?
Laat ik vooropstellen waar dit artikel over gaat: sociaal bloot zijn. Niet exhibitionisme, niet seksualiteit, maar het natuurlijk naakt zijn in een sociale context, zonder seksuele lading, waarbij mensen elkaar respecteren als gelijken. In biologische zin zijn we allemaal hetzelfde. De enige oorspronkelijke verschillen zijn de uiterlijke geslachtskenmerken. Het is eigenlijk vreemd dat de ene mens aanstoot zou nemen aan een bloot persoon – indirect neem je dan ook aanstoot aan jezelf.
De Historische Context: Bloot Is Niet Nieuw
Voordat we in de hedendaagse discussie duiken, is het belangrijk te beseffen dat sociaal bloot zijn absoluut geen modern verschijnsel is. In het oude Griekenland was sociale naaktheid breed geaccepteerd. De Grieken zagen het menselijk lichaam als een kunstwerk en waardeerden fysieke fitheid en schoonheid. Naaktheid was aanwezig bij atletische evenementen, religieuze ceremonies en in de kunst – vooral voor mannen, bij wie naaktheid werd gezien als symbool van kracht, moed en deugd.
In het Romeinse Rijk was gezamenlijk baden een fundamenteel onderdeel van de samenleving. De openbare baden waren sociale ontmoetingsplekken waar burgers samenkwamen, zich ontspanden en vermakten. Ook sportevenementen werden vaak bloot gehouden.
Dichter bij huis kennen we de Duitse Freikörperkultur (FKK), die begin 20e eeuw opkwam als maatschappelijke beweging voor een natuurlijker en gezonder levensstijl. De FKK-beweging was populair in de jaren ’20 en ’30 en werd gezien als reactie op de beperkende morele codes van die tijd. Het ging niet alleen om naaktheid, maar om het verwerpen van maatschappelijke normen en het omarmen van een natuurlijker, holistischer benadering van het leven. Tot op de dag van vandaag is dit merkbaar in Duitsland, dat beduidend minder conservatief en preuts is dan Nederland, dat voortkomt uit het calvinistische protestantisme.
In Nederland zelf kwam het naturisme pas na de Tweede Wereldoorlog echt op gang. In 1946 werd het Verbond van Naturisten Stichting Zon en Leven opgericht, en in 1961 ontstond de Nederlandse Federatie van Naturistenverenigingen (nu NFN). Opmerkelijk genoeg heeft Nederland momenteel het grootste aantal georganiseerde naturisten ter wereld. Sinds 1986 heeft Nederland bovendien een van de meest liberale wetten ter wereld op het gebied van naaktrecreatie: artikel 430a van het Wetboek van Strafrecht.
De Wetgeving: Liberaler Dan Je Denkt
Veel mensen denken dat bloot zijn in het openbaar illegaal is, maar niets is minder waar. Artikel 430a bepaalt dat je in Nederland naakt mag recreëren op door de gemeenteraad aangewezen naaktstranden én op plaatsen die geschikt zijn voor naaktrecreatie. Cruciaal is dat gemeentes wel plekken kunnen aanwijzen, maar naaktrecreatie op geschikte plaatsen niet kunnen verbieden.
De wet spreekt van ‘ongeschikte plaatsen’ – maar wat is ongeschikt? In 2015 stelde de Hoge Raad dat de geschiktheid afhangt van de feiten en omstandigheden per geval. Drie criteria zijn daarbij van belang: de maatschappelijke opvattingen rond naaktrecreatie, ongevraagde confrontatie met naaktrecreanten, en verstoring van de openbare orde.
In de praktijk betekent dit: een vroege ochtendwandeling door een verlaten bos? Geschikt. Een strand vol gezinnen in zwemkleding? Niet geschikt. Het probleem is dat veel handhavers dit niet weten en te snel bekeuringen uitdelen vanuit een moreel kompas in plaats van juridische kennis. De meeste mensen betalen die bekeuring dan maar, terwijl ze juridisch vaak in hun recht staan.
De Gezondheidsvoordelen: Meer Dan Je Denkt
Laten we het hebben over wat wetenschappelijk onderzoek ons leert. Blootstelling aan zonlicht stimuleert de productie van vitamine D, al zijn zelfs 10-15 minuten per dag voldoende. Belangrijker nog: UV-straling geeft de endorfine-aanmaak een boost – het lichaamseigen ‘gelukshormoon’ dat pijn onderdrukt en zorgt voor meer energie en een euforisch gevoel. Zonlicht stimuleert ook de productie van serotonine, wat rust geeft en de stemming verbetert.
Uit onderzoek blijkt dat blootstelling aan de natuur stress verlaagt en ontspanning bevordert. Voor mensen die regelmatig bloot recreëren, zijn de effecten merkbaar: een gevoel van herboren zijn na een strandwandeling, diepere ontspanning, verbeterde slaapkwaliteit.
Maar misschien wel het belangrijkste effect is psychologisch. Sociaal bloot zijn heeft een direct positief effect op lichaamspositivisme. Het helpt mensen zichzelf te aanvaarden, ongeacht grootte, vorm of uiterlijk. In een maatschappij waarin opgelegde schoonheidsidealen enorm belastend zijn en leiden tot psychische problematiek en eetstoornissen, is dat geen overbodige luxe.
Naked Rotterdam en Naked The Hague: Schoonheid in Diversiteit
Dit principe heeft fotograaf Leon Schroder magistraal uitgewerkt in zijn projecten ‘Naked Rotterdam’ (2017) en ‘Naked The Hague’. Hij fotografeerde in totaal meer dan 400 gewone mensen – mannen en vrouwen van alle leeftijden en verschijningsvormen – zowel gekleed als naakt. Het resultaat is verbluffend: portretten die laten zien dat elk lichaam normaal is, dat diversiteit de norm is, en dat we ons niet hoeven te vergelijken met de bewerkte beelden in de media.
“Ik wilde mensen gewone lichamen laten zien en ze zich laten realiseren dat hun lichaam ook normaal is,” aldus Schroder. Het concept draait om identiteit: de publieke, geklede persoon naast de private, ongeklede persoon. Door deze naast elkaar te plaatsen, ontstaat een fascinerend inzicht in hoe we onszelf presenteren en wie we werkelijk zijn.
De Body Positivity-Beweging: Bondgenoot en Katalysator
De body positivity-beweging, die sinds 2012 breed bekendheid kreeg via sociale media, deelt fundamentele doelen met de beweging voor sociaal bloot. Uit onderzoek van 3Vraagt blijkt dat 66% van de jongeren het bestaan van de beweging toejuicht, waarbij jonge vrouwen (85%) aanzienlijk enthousiaster zijn dan jonge mannen (48%). Een derde van de jonge vrouwen zegt meer zelfvertrouwen te hebben gekregen door de beweging.
Toch is er ook kritiek: sommigen vinden dat de beweging juist bevestigt dat uiterlijk belangrijk is door er zoveel aandacht aan te besteden. Anderen missen inclusiviteit – de beweging lijkt zich vooral te richten op vrouwen met meer gewicht, terwijl het over iedereen zou moeten gaan, ongeacht maat, gender, huidskleur, leeftijd of beperking.
Hier raakt body positivity aan sociaal bloot: beide bewegingen streven naar het normaliseren van diverse lichamen en het doorbreken van irreële schoonheidsidealen. Het verschil is dat sociaal bloot nóg een stap verder gaat door het lichaam letterlijk te de-seksualiseren en te de-commercialiseren.
Het Naturisten-Label: Tijd voor Een Nieuwe Benadering
Hier moet ik een belangrijk punt maken: het traditionele naturisme, met zijn omheinde terreinen en strikt aangewezen stranden, werkt in zekere zin zijn eigen doelstellingen tegen. Door zich terug te trekken achter hekken, sluiten naturisten zich juist buiten van de maatschappij. Erger nog zijn de conservatieve naturisten die elke voorbijganger op een naaktstrand streng aanspreken: “Het is hier een naaktstrand! U moet naakt zijn!”
Dit is precies de verkeerde benadering. Het ideaal zou moeten zijn: stranden en zwembaden waar iedereen kan zijn zoals hij of zij wil. Burkini? Prima. Badpak? Prima. Topless of bloot? Ook prima. Clothing optional, zoals ze dat in de Angelsaksische wereld noemen. Vind je het niks? Loop je door. Geen probleem.
Sociaal bloot gaat niet over het dwingen van mensen tot naaktheid, maar over het normaliseren ervan als één van de mogelijke manieren van zijn. Het gaat om acceptatie, niet om verplichtingen.
Het Deense Model: Een Beter Voorbeeld
Nederland zou veel kunnen leren van Denemarken. Daar is bloot zijn gewoon toegestaan – geen ingewikkelde regelgeving over ‘geschikte plaatsen’, geen morele paniek. De filosofie is simpel: je controleert geen goedwillende burgers, maar je pakt mensen wel aan als ze iets illegaals doen. Wat niet mag? Mensen lastigvallen met uitdagend seksueel gedrag, of blote mensen lastigvallen omdat ze bloot zijn.
Decriminaliseer de blote mens. Het is logisch, rechtvaardig en veiliger dan de huidige situatie waarin we blote mensen behandelen als potentiële criminelen terwijl werkelijke overlast onvoldoende wordt aangepakt.
De Weg Vooruit: Tijd voor Actie
Waar brengt dit ons? We staan voor een keuze. We kunnen doorgaan met een cultuur van schaamte, waarin lichamen worden geseksualiseerd, gecommercialiseerd en veroordeeld als ze niet voldoen aan onrealistische idealen. Of we kunnen kiezen voor een meer open, gezonde samenleving waarin het menselijk lichaam wordt geaccepteerd zoals het is.
Dit vraagt om concrete stappen:
1. Wetgeving moderniseren. De huidige wet is goed, maar de handhaving schiet tekort. Train handhavers beter, zorg voor duidelijke richtlijnen, en stop met het bekeuren van mensen die in alle redelijkheid geschikt bloot zijn.
2. Clothing optional-zones. In plaats van strikte naaktstrand-aanwijzingen, creëer zones waar iedereen welkom is, gekleed of ongekleed. Dit bevordert integratie in plaats van segregatie.
3. Voorlichting. Besteed aandacht aan sociaal bloot in gezondheidsvoorlichting, bij lichaamseducatie op scholen, en in de publieke discussie. Normaliseer het gesprek.
4. Stop met 112 te bellen. Als je iemand bloot ziet zwemmen, zonnen of wandelen – en diegene doet niets verkeerds – laat het dan. Misschien kun je zelfs een praatje maken. De kans is groot dat je een vriendelijk, gewoon mens ontmoet.
Tot Slot: De Ultieme Acceptatie
Sociaal bloot zijn is geen radicaal of revolutionair idee. Het is een terugkeer naar een natuurlijker omgang met ons lichaam, een die door de geschiedenis heen in veel culturen volkomen normaal was. Het is ook geen verplichting – niemand hoeft bloot te gaan als dat niet bij hem of haar past. Maar voor degenen die het willen, zou het niet gepaard moeten gaan met schaamte, angst voor bekeuringen of sociale sancties.
Elk mens is gelijk. Sociaal bloot zijn is de ultieme erkenning van dat gegeven. Als we werkelijk streven naar een inclusieve, tolerante samenleving waarin mensen zich vrij kunnen voelen zoals ze zijn, dan hoort acceptatie van het natuurlijke lichaam daar simpelweg bij.
Dus de volgende keer dat het mooi weer is, overweeg dan: trek die kleren eens uit, als je de ruimte hebt. Voel de zon op je huid, de wind op je lichaam. Het is bevrijdend. En als je iemand anders bloot ziet? Glimlach. Het is alleen maar een mens, net als jij.
De schrijver is activist voor de normalisering van sociaal bloot en pleit voor modernisering van Nederlandse wetgeving op dit gebied.
Writerz Block 
Plaats een reactie