Hoe westerse documentairemakers hun bronnen in gevaar brengen
Door Jan Vranken | Writerz Block
Op 13 januari 2026 werd Khadija Ahmadzada, een taekwondolerares uit Herat, samen met haar vader opgepakt door de inlichtingendienst van de Taliban. Zij was herkenbaar in beeld geweest in de Nederlandse documentaireserie Hila voorbij de Taliban, waarin ze openhartig sprak over de onderdrukking van vrouwen. De serie werd gepresenteerd door Hila Noorzai, een Nederlandse journalist van Afghaanse afkomst die op haar halfjaar met haar ouders naar Nederland vluchtte.
AVROTROS haalde de documentaire haastig offline. De vraag die blijft hangen: had dit voorkomen kunnen worden? Of sterker: had dit voorzien moeten worden?
( inmiddels kwam dit persbericht online op 20 januari , hierin wordt gesteld dat de arrestatoe niets met de uitxending te maken had. Niet duidelijk wordt wat dan wel de reden van de arrestatie was)
Een ongemakkelijke kijker
Ik schrijf dit niet als expert. Ik ben geen mediaethicus, geen oorlogscorrespondent, geen academicus. Ik ben een geïnteresseerde kijker die tijdens het zien van de eerste aflevering meteen ongemakkelijk werd. Oei, dacht ik. Als dit maar goed gaat voor die mensen.
Dat ongemak komt ergens vandaan. Ik werkte 25 jaar voor COA Internationaal, in vluchtelingenkampen en conflictgebieden – Angola, Kenia, Irak, Libanon, Guinee. Niet als journalist, maar als hulpverlener. En wie ooit in zo’n context heeft gewerkt, weet hoe anders je vanuit het ‘gastland’ naar westerse bezoekers kan worden gekeken. De camera die voor jou een verhaal vertelt, kan voor je gesprekspartner een bewijsstuk worden. Het interview dat voor de maker televisie is, kan voor de bron een doodvonnis zijn.
Dat ik dit meteen voelde als kijker – zonder expertise in documentaire-ethiek – maakt de vraag des te prangender: hoe is het in godsnaam mogelijk dat de makers dit blijkbaar niet voelden?
De asymmetrie van risico
In de eerste aflevering is een veelzeggende scène te zien. Noorzai wil een park bezoeken waar Afghaanse vrouwen niet mogen komen. Ze krijgt toegang door te zeggen dat ze uit Nederland komt, ‘want alleen westerse vrouwen mogen er vrij rondlopen.’ Hier kristalliseert het fundamentele probleem: de maker heeft privileges die haar bronnen niet hebben. Zij kan vertrekken; zij kunnen dat niet.
In een latere aflevering is een nog vreemdere scène te zien. Noorzai bezoekt het conservatieve platteland, diep in Talibangebied nabij de Pakistaanse grens. Ze wil een school bezoeken aan de overkant van een rivier en wordt erheen gevaren in een bootje, omringd door mannen. In een gebied waar volgens haar eigen commentaar geen vrouw vrij mag bewegen, wordt zij wel toegelaten. Met camera’s. Daar moeten afspraken over zijn gemaakt. Met de Taliban.
Dit roept ongemakkelijke vragen op. Heeft de documentaire onbedoeld een whitewash-functie vervuld? ‘Kijk, wij laten westerse journalisten toe, wij zijn zo erg nog niet.’ De ironie is pijnlijk: een documentaire over vrouwen die niets mogen, gemaakt door een vrouw die wel alles mag – juist omdat ze geen Afghaanse is.
Dit is geen nieuw ethisch dilemma in de conflictjournalistiek, maar wel een dat consequent wordt onderschat door makers die vanuit een veilige westerse basis opereren. Ervaren oorlogsverslaggevers weten: je anonimiseert bronnen, vervormt stemmen, verhult locaties, wacht desnoods jaren met publicatie tot mensen veilig zijn. De vraag is niet of bronnen ‘bewust’ meewerken – de vraag is of zij de volledige reikwijdte van de consequenties kunnen overzien.
‘Bewust het gesprek aangegaan’ – een holle verdediging
De verdediging die nu klinkt, draait om informed consent: de vrouwen zouden ‘bewust’ hebben ingestemd met hun deelname. Maar wat betekent instemming in een totalitair regime waar vrouwen niet mogen praten in het openbaar, niet mogen sporten, niet mogen studeren?
Kunnen deze vrouwen werkelijk inschatten wat het betekent om herkenbaar in beeld te verschijnen op de Nederlandse publieke omroep? Begrijpen zij dat de Taliban ambassades heeft, dat internet grenzen overschrijdt, dat hun gezichten kunnen worden gefotografeerd van een scherm?
Noorzai zei achteraf in het radioprogramma Met het Oog op Morgen: ‘Je gaat ernaartoe met de prioriteit dat je de vrouwen veilig wilt achterlaten. We hebben er ook bewust voor gekozen om niet alles te vertellen.’ Maar ‘niet alles vertellen’ is iets fundamenteel anders dan adequate bescherming bieden.
De les van de tolken
Nederland kent dit verhaal. De Afghaanse tolken die voor de Nederlandse missie in Uruzgan werkten, werden jarenlang aan het lijntje gehouden met bureaucratische procedures terwijl ze doodsbedreigingen ontvingen. In oktober 2021 meldde de NOS dat tolken door de Taliban voor de rechtbank werden gedaagd. In brieven stond: ‘We gaan wraak nemen. Als we jou zelf niet te pakken krijgen, dan zullen we met jouw naasten en familieleden afrekenen.’
Deze tolken hadden één groot voordeel boven de vrouwen in Noorzais documentaire: zij waren niet op televisie geweest. Hun gezichten circuleerden niet op NPO Start. En toch kostte het ministers hun baan, leidden veteranen protestacties, en moest de Nationale Ombudsman ingrijpen.
Als Nederland al moeite heeft om mensen te beschermen die in het geheim voor ons werkten, hoe naïef is het dan om vrouwen herkenbaar in beeld te brengen die illegale activiteiten uitvoeren – zoals het geven van zelfverdedigingslessen aan vrouwen?
Zo vernederlandst dat je het niet meer ziet
Er zit een pijnlijke ironie in Noorzais positie. Zij vluchtte zelf uit Afghanistan, als baby, met ouders die de risico’s van dat land wel degelijk begrepen. Drieëndertig jaar later keert ze terug – met een Nederlands paspoort, een cameraploeg, en de luxe om weer te vertrekken.
In interviews beschrijft ze hoe Afghanistan voor haar altijd ‘een verre vriend’ was, iemand die ze nooit echt had ontmoet. Ze spreekt over het zoeken naar het huis van haar vader, over de gedichten die hij schreef en die ze in de uitzending voorleest. Het is ontroerend, persoonlijk, televisiegeniek. Maar het roept ook vragen op over journalistieke motieven.
Want wat is de journalistieke waarde van het zoeken naar vaders geboortehuis? Wanneer wordt een documentaire over vrouwenrechten een persoonlijke zoektocht naar identiteit, verpakt als journalistiek? En wanneer worden de geportretteerde vrouwen bijfiguren in iemand anders’ verhaal?
Waar was de redactie?
Noorzai is een relatief jonge journalist, opgeleid in entertainment-tv, Qmusic, De Ochtend Show to Go. Haar deelname aan Wie is de Mol? en Het Perfecte Plaatje getuigen van een carrière in lichte televisie. Dat is geen kritiek – maar het verklaart wellicht waarom de risico-inschatting zo fundamenteel misging.
De vraag is daarom ook: waar was AVROTROS? Waar waren de ervaren eindredacteuren, de juridische afdeling, de ethische commissie? Wie heeft getoetst of de veiligheidsprotocollen adequaat waren? Wie heeft de bronnen gescreend op risicoprofiel?
De regie was in handen van Nicolette Bloemberg, een ervaren documentairemaker met een indrukwekkend portfolio. Ze maakte How to Be Gay en How to Be a Man met Margriet van der Linden, Danny in Arabistan met Danny Ghosen, Langs de Nieuwe Zijderoute met Ruben Terlou en Jelle Brandt Corstius. Allemaal reisprogramma’s in lastige regio’s. Maar haar expertise ligt primair in wat je ‘culturele ontdekkingsjournalistiek’ zou kunnen noemen: programma’s waarin de maker zelf het avontuur aangaat, waarin het risico primair bij de crew ligt – niet bij bronnen die achterblijven.
Het filmen van LGBTQ+-personen in China of Rusland voor How to Be Gay is iets fundamenteel anders dan het herkenbaar in beeld brengen van vrouwen die illegale activiteiten uitvoeren onder het meest repressieve regime ter wereld voor vrouwen. In het eerste geval kun je met anonimisering werken. In het tweede geval had de vraag moeten zijn: moet dit überhaupt worden uitgezonden?
Noorzai vertelt trots dat ze cursussen volgde over werken in rood reisgebied, waar ze leerde hoe ze een schotwond moet verbinden. Maar dat gaat over háár veiligheid, niet die van de vrouwen die achterblijven wanneer de cameraploeg naar Schiphol vertrekt.
Internationale parallellen
Dit patroon is niet uniek voor Nederland. In Iran worden journalisten en hun bronnen systematisch vervolgd na westerse mediaoptredens. Na de BBC-documentaire Blood Parliament over politiegeweld in Kenia werden in mei 2025 vier filmmakers gearresteerd – ook al bleken zij niet eens bij de productie betrokken te zijn. De angst alleen al dat je meewerkte is genoeg. Noord-Koreaanse overloper-documentaires opereren met extreme voorzichtigheid, wetend dat familieleden van geportretteerden worden gestraft – soms tot drie generaties terug.
De les is steeds dezelfde: autoritaire regimes kijken mee. Zij hebben ambassades, inlichtingendiensten, en internet. De assumptie dat wat in Hilversum wordt uitgezonden niet in Kabul of Herat belandt, is niet naïef – het is onverantwoord.
De prijs van het verhaal
Hila voorbij de Taliban wilde een stem geven aan Afghaanse vrouwen, een nobel doel. Maar goede bedoelingen ontslaan makers niet van de plicht om consequenties te doordenken. De vraag is niet of de vrouwen ‘bewust’ het gesprek aangingen – de vraag is of de makers hun zorgplicht serieus hebben genomen.
Khadija Ahmadzada zit op dit moment vast. Haar vader ook. Of dat direct verband houdt met de documentaire is niet vastgesteld – er zijn in Afghanistan talloze redenen waarom een vrouw in de problemen kan komen, puur omdat ze vrouw is. Maar het feit dat AVROTROS zelf kennelijk die link legt door de serie haastig offline te halen, spreekt boekdelen. De omroep houdt er duidelijk rekening mee.
Te laat, waarschijnlijk. De afleveringen waren wekenlang te zien op NPO Start. Screenshots circuleren inmiddels ongetwijfeld in Talibankringen in Afghanistan. Het offline halen is damage control achteraf – het echte risico was de uitzending zelf.
Een documentaire maken is geen recht, het is een verantwoordelijkheid. En die verantwoordelijkheid eindigt niet wanneer de uitzending begint – die begint daar pas.
—
Jan Vranken is muziekjournalist bij Maxazine en schrijft op zijn blog Writerz Block over cultuur, politiek en media. Hij werkte 25 jaar voor het COA in internationale contexten.
Bronnen
• NOS, “AVROTROS haalt Afghanistan-documentaire offline na arrestatie door Taliban”, 19 januari 2026
• NOS, “Afghaanse tolken voor Talibanrechtbank gedaagd, ook familie bedreigd”, 1 oktober 2021
• AVROTROS Persbericht, “Hila voorbij de Taliban portretteert vrouwen in het Afghanistan van nu”, september 2025
• Wikipedia, “Hila voorbij de Taliban” en “Hila Noorzai”
• IMDb, filmografie Nicolette Bloemberg
• Podcast Goed Gemaakt, “Nicolette Bloemberg, de regisseur achter de reisprogramma’s”, maart 2023
• De Groene Amsterdammer, “Heldinnenmoed”, 26 november 2025
• Daily Nation (Kenia), “Filmmakers released after night arrest were quizzed on BBC Blood Parliament story”, 3 mei 2025
• NPO Radio 1, Met het Oog op Morgen, interview Hila Noorzai, 29 december 2025
Writerz Block 
Plaats een reactie